Mapa strony


KRESY WSCHODNIE

Pojęcie i terytorium  

Kresy - ujęcia uniwersalne

Kresy jako pogranicze

Kresy jako peryferie

Kresy Wschodnie - terytorium

Identyfikacja narodowa

Pojęcie identyfikacji

Identyfikacja na Kresach

Przemiany narodowościowe

Przemieszczenia ludności

Z Ukrainy do Kazachstanu

Z Kresów do ZSRR

Z Kresów do Polski

Z Wołynia do Polski

Represje 1939-1941

Narodowościowa struktura ofiar


Strona główna

Konflikt rosyjsko-czeczeński

System represji w ZSRR

Masowe deportacje w ZSRR

Deportacje Polaków do ZSRR

Polacy w Kazachstanie

Wschodnie losy Polaków

Kresy Wschodnie

Przesiedlenia Polaków z ZSRR

Dzieje myśli politycznej

Z najnowszych dziejów Polski

Z dziejów Wrocławia


Moje publikacje

KRESY - PROBLEMY TERMINOLOGICZNE


Spis treści




Termin kresy obecnie kojarzony jest w potocznym obiegu na ogół ze wschodnimi obszarami państwa polskiego sprzed II wojny światowej. Jeśli w tekście pisanym czy mówionym zostaje użyty bez dodatkowych określeń, najczęściej rozumiany jest jako ów właśnie fenomen, synonim terminu Kresy Wschodnie. Uzupełniających dookreśleń używa się zazwyczaj wtedy tylko, gdy konieczne jest wskazanie odmiennego znaczenia tego terminu. Pojawiają się wówczas Kresy Południowo-Wschodnie, Kresy Północno-Wschodnie, znacznie rzadziej Kresy Zachodnie.




1. Kresy - ujęcia uniwersalne

Wbrew dość popularnemu przekonaniu o niepowtarzalności i wyjątkowości zjawiska kresowości - czego skutkiem jest wspomniane wyżej utożsamianie kresów z wschodnimi obszarami dawnej Polski - termin kresy może być pojmowany na wiele sposobów, co prowadzi niekiedy do rozbieżności interpretacyjnych i nieporozumień, np. na tle tego czy jest to nazwa własna czy pospolita, co odzwierciedla się w sposobie jej zapisu, ale przecież informuje najczęściej o dalej sięgających odmiennościach. Możliwe jest bowiem nie tylko podejście lokalne, odnoszące się do konkretnego fragmentu rzeczywistości, zdefiniowanego co do czasu i przestrzeni, ale i podejście uniwersalne. W tym ostatnim przez kresy rozumie się część kraju leżącą blisko granicy, pogranicze, terytoria położone na obrzeżu określonych centrów cywilizacyjnych. Jednakże - o czym będzie dalej mowa - nie każdy taki obszar bywa nazywany kresami i właśnie elementy (cechy) decydujące o przypisaniu nazwy kresy do tego rodzaju obszarów są szczególnie ważkim przedmiotem dyskusji.

W kategoriach uniwersalnych kresy to pewnego typu obszar styku. Problemem okazuje się jednak ustalenie czy jest to obszar styku państw, czy narodów. Rzec można, iż klasyczne rozumienie kresów traktuje je jako obszar stykowy między państwami, położony wszelako w granicach jednego z nich. Ich przynależność państwowa stanowi produkt częstokroć złożonego, długotrwałego procesu ekspansji wykraczającej poza początkowy obszar terytorium etnicznego danej grupy - procesu tworzenia terytorium narodowego. To ostatnie jest wszak zazwyczaj rezultatem swego rodzaju kompromisu między terytorium etnicznym a aspiracjami państwa narodowego (państwa narodu politycznego), stanowią przejaw wykraczania panowania narodu poza terytorium etniczne. Z tego punktu widzenia kresy traktować zatem by należało raczej jako atrybut państwa niż narodu. Trafne przy tym wydaje się wskazywanie na strefowy i zarazem dynamiczny charakter kresów, o ile ma się na względzie zjawiska długookresowe, wykraczające poza horyzont czasowy jednego pokolenia, a akcent położony jest na ich genezę, a nie trwanie. Nie przeszkadza to, by w perspektywie krótkookresowej postrzegane były jako element statyczny, trwały składnik terytorium państwowego. Wówczas traktowane są raczej jako kraj (kraina) - specyficzny, o czym dalej będzie jeszcze mowa - i zaostrza się, niekiedy przybierając formy administracyjne, określanie granic owego kraju, któremu przypisuje się termin kresy już nie jako nazwę typologiczną, ale własną, np. Kresy Wschodnie, która następnie trwa własnym życiem, niekiedy znacznie dłużej niż jej desygnat. Kresy nie są przy tym regionem w tradycyjnym sensie tego słowa. Nazwę tę odnosi się do części regionu albo kilku regionów. W międzywojennej Polsce nazwa Kresy Wschodnie określała obszar złożony z wielu rozmaitych w sensie geograficznym i historycznym regionów (np. Wołyń, Polesie, Galicja Wschodnia). Czy tego rodzaju praktyka językowa stanowiła pochodną niechęci do używania bardziej rdzennych nazw, to sprawa co najmniej dyskusyjna.

Kresy z uwagi na swój stykowy charakter są z reguły zamieszkane przez ludność zróżnicowaną pod względem językowym, religijnym, a niekiedy rasowym, której poszczególne grupy reprezentującą rozmaitość poziomów rozwoju kultury duchowej oraz materialnej. Jest wśród nich ludność napływowa - różnego pochodzenia społecznego i etnicznego - oraz ludność rodzima, która także może być zróżnicowana, niekiedy silnie, pod względem rozwoju kulturalnego, a co istotne także pod względem zaawansowania procesów narodotwórczych i poziomu ukształtowania świadomości narodowej. Obok grup o w pełni wykrystalizowanej tożsamości narodowej mogą istnieć i takie, w obrębie których świadomość odrębności narodowej, a nawet tylko etnicznej, jest nikła, które za zasadniczy czynnik identyfikacji uznają religię, obyczaj, rodzimość, przestrzeń stanowiącą ich habitat.

Wskazana wyżej wątpliwość, czy kresy stanowią atrybut państwa czy narodu, czy zatem są obszarem styku państw czy narodów koresponduje z niektórymi historycznie znanymi (uznawanymi) zjawiskami kresowości, m.in. w Polsce. W polskim obiegu społecznym samo pojęcie kresów zakorzeniło się w warunkach braku państwowości, jakkolwiek jego geneza jest znacznie wcześniejsza. Jeśli jednak spojrzeć na tę kwestię historycznie, to łatwo zrozumieć, iż przedmiotem odniesienia była dawna Rzeczpospolita jako obiekt społecznej pamięci i/lub projekcja przyszłej Rzeczypospolitej, jako urzeczywistnienia państwowych aspiracji narodu. Dalej rozważana będzie relacja między zakresami pojęć kresy i pogranicze, w związku z czym kwestia ta powróci raz jeszcze.


2. Kresy jako pogranicze

Jedną z możliwych interpretacji zjawiska, któremu przypisujemy nazwę kresy jest analizowanie go jako pewnego typu pogranicza. Obecnie powszechnie pogranicze traktowane jest jako zjawisko dynamiczne w sensie geograficznym i socjo-etnologicznym. Oznacza to uznanie jego zmienności w przestrzeni, czyli niestałość terytorium, któremu ten walor jest przypisywany, oraz zmienność układu kulturowego i etnicznego w wyniku procesów dyfuzji kulturowej i cywilizacyjnej. Klasyczne pogranicze to ekumen dwóch sąsiadujących narodów, z których każdy aspiruje do obszaru pogranicza jako części własnego terytorium etnicznego. Efektem tego stanu jest powszechna dwujęzyczność, a nawet dwukulturowość i relatywna częstość konwergencji kulturowych. Jeśli jednak podchodzi się do pogranicza w perspektywie kulturowej, to pojawia się tendencja do ujmowania go w kategoriach relacji między grupami społecznymi, do mówienia raczej o styku językowo-narodowościowym niż państwowym. W znacznej mierze wynika do prawdopodobnie z doświadczeń środkowoeuropejskich. Z obserwacji tego regionu wyprowadził swoją propozycję Józef Chlebowczyk, który przez pogranicze językowo-narodowościowe rozumiał: "a) połacie jednorodne z występującymi na nich obcymi enklawami językowymi, niekiedy o bardzo skomplikowanej konfiguracji, bądź też b) właściwe obszary mieszane, często o specyficznym splocie uwarstwienia socjalno-językowego (narodowego)". Z takiego stanowiska wynika, iż można mówić o istnieniu np. pogranicza polsko-niemieckiego niezależnie od tego czy istniały państwa polskie i niemieckie; niezależnie od tego czy Polacy i Ukraińcy dysponowali własną państwowością można mówić o istnieniu pogranicza polsko-ukraińskiego itd. Podejście takie nie wyklucza oczywiście uwzględniania roli państwa w funkcjonowaniu pogranicza, a jedynie kładzie nacisk na zjawiska kulturowe (zwłaszcza językowe) i etniczne.

Pogranicze może być traktowane jako przestrzeń, w której historycznie współistnieją co najmniej dwie grupy etnokulturowe, jako forma współistnienia dwóch lub więcej grup etnokulturowych, wreszcie jako obszar występowania specyficznego typu człowieka - uczestnika kilku kultur. Pogranicze stanowi miejsce swoistego nałożenia się pól semiotycznych stykających się kultur: następuje przepływ różnych typów symboli wyrażanych w języku, architekturze, obyczaju, wyglądzie zewnętrznym itd. Mieszkańcy pogranicza uczestniczą w wielu kulturach jednocześnie, choć nie koniecznie równomiernie i najczęściej nierównomiernie, a więc całkowicie możliwa jest tam samoidentyfikacja narodowa, choć niekiedy - relatywnie częściej niż gdzie indziej - bywa ona zmieniana.

W tradycyjnym ujęciu pojęcie pogranicza najczęściej wiązane jest z obszarem styku państw narodowych i ma charakter dwustronny, choć niekoniecznie symetrycznie dwustronny: stanowi strefę przejściową, która w rozmaitych proporcjach może się układać w stosunku do granic politycznych. Kresy natomiast - jeśli rozumieć je tak, jak to wcześnie przedstawiono - istnieją tylko po jednej stronie, są kresami tylko jednego państwa i dla jednego narodu. Odmienną opinię zaprezentował Piotr Eberhardt pisząc niedawno o Kresach Wschodnich, iż: "Można przyjąć bezdyskusyjnie, że od strony zachodniej region ten jest obecnie [podkr. S.C.] ograniczony granicą Polski". Wynika z tego zdania, że Kresy Wschodnie nadal istnieją i w całości lokują się poza granicami państwowymi Polski. Konsekwencja takiego stanowiska byłoby: albo 1) uznanie, że kresy są wprawdzie atrybutem państwa, ale mogą lokować się poza jego granicami, co jest jednak logicznie wątpliwe, albo 2) traktowanie kresów jako atrybutu narodu, co problem podziałów administracyjno-politycznych czyni drugoplanowym.

Spotkać można opinie, że uznawanie określonego pogranicza za kresy jest wyrazem swoistego poczucia ofensywności na tym terenie - niekiedy wręcz misji cywilizacyjnej - "jednostronności dążeń zawłaszczających" i poczucia przewagi czy wyższości w stosunku do drugiej strony, choć dodać można, iż walory te mogą być traktowane bardziej historycznie niż aktualnie. Polskość na Kresach Wschodnich nie była już z pewnością w ofensywie i nie reprezentowała nowych dążeń zawłaszczających w czasie, gdy właśnie do obiegu wszedł termin kresy.

Kresy byłyby pograniczem specyficznym, nie spełniającym warunku przynależności do pierwotnego obszaru etnicznego jednego z sąsiadujących narodów, ale postrzeganym jednak jako część historycznego obszaru narodowego. Nie wydaje się natomiast przekonywujące akcentowanie różnicy między pograniczem a kresami polegającej na wiązaniu tylko z tym pierwszym zjawisk dwustronnej dyfuzji kulturowej, a z drugim jedynie zjawiska jednostronnego przepływu wzorców kulturowych. Przenikanie się różnorodnych wpływów kulturowych wydaje się być jedną z istotnych cech tego obszaru, natomiast przewaga - ale nie wyłączność - oddziaływania kulturowego jednej strony decyduje o kresowej specyfice. Czy jednak prowadzi to do kształtowania postaw tolerancji, zrozumienia dla odmienności etnicznych i religijnych, to już odrębne zagadnienie, obciążone wieloma mitami i nieporozumieniami, wymagające odrębnej dyskusji.

Jeśli Kresy Wschodnie Rzeczypospolitej traktować jako pogranicze, to - przy każdej interpretacji tego ostatniego terminu innej niż administracyjne określenie obszaru przylegającego do granicy państwowej - trzeba zwrócić uwagę, iż było to nie jedno pogranicze, lecz kilka: polsko-litewskie, polsko-białoruskie, polsko-ukraińskie, ale także - na co prawie nie zwraca się uwagi - białorusko-litewskie i białorusko-ukraińskie. Na ten skomplikowany układ nakładały się jeszcze relacje wynikające z obecności mniejszości żydowskiej o cechach częściowo odmiennych na północy i na południu Kresów. Wydaje się to być jednym z istotnych wymiarów specyfiki Kresów Wschodnich.

Z traktowania kresów jako typu pogranicza etnokulturowego wynika niezwykle doniosła dyrektywa metodologiczna, ważna dla badań nad strukturami narodowościowymi tego rodzaju obszarów, którym skłonni jesteśmy przyznać walor kresowości. Otóż podejście takie oznacza, iż grupy o określonej identyfikacji narodowej (narodowościowej) nie wypełniają (a w każdym razie mogą nie wypełniać) bez reszty zbiorowości mieszkańców tego obszaru. Innymi słowy na danym terytorium kresowym obok grupy identyfikującej się (identyfikowanej) z narodem X i grupy identyfikującej się z narodem Y itd. mogą istnieć grupy społeczeństwa, które nie identyfikują się z żadną z grup narodowych (ich samoidentyfikacja przebiega na innej płaszczyźnie, nie narodowej), bądź też identyfikują się w równym stopniu z dwiema (lub więcej) grupami narodowymi w na tyle intensywnym stopniu, iż nie jest możliwe uznanie ich za część narodu X, Y itd. Po statystycznym obrazie struktury narodowościowej kresów nie należy zatem spodziewać się pełnej kwalifikacji wszystkich mieszkańców do określonej grupy narodowościowej, a przeciwnie - raczej pojawienia się bardziej czy mniej licznej zbiorowości wymykającej się takiej klasyfikacji. Próby mechanicznego przypisania członków tej zbiorowości w takich czy innych częściach - na podstawie z konieczności subiektywnych przekonań badaczy - do wyszczególnianych grup narodowościowych raczej zafałszowuje rzeczywisty układ stosunków społecznych i zaciera wynikającą z niego specyfikę kresów, niż przybliża nas do zrozumienia tego układu.


3. Kresy jako peryferie

Za konstytutywną cechę kresów uznawana bywa ich peryferyjność w stosunku do kulturalnego, gospodarczego i politycznego centrum. Kresy Wschodnie Rzeczypospolitej jako część obszaru państwowego mieszczą się w takim ujęciu organizacji przestrzeni. W okresie międzywojennym, który interesuje nas tu szczególnie, pojęcie kresów objęło ziemie, które w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej peryferiami państwa nie były. Ich peryferyjność w II Rzeczpospolitej była zaznaczona relatywnie słabo - w odniesieniu do sporej ich części zapewne nie bardziej, niż innych, niekresowych części tzw. Polski B, a w przypadku głównych ośrodków miejskich (Lwów, Wilno) w ogóle nie jest chyba zasadne mówienie o peryferyjności. Słabe zaludnienie, niedorozwój infrastruktury technicznej oraz społecznej kresów sprawiały wszakże, że postęp cywilizacyjny docierał tam stosunkowo powoli. Kresy pozostawały w stosunku do centrum państwa obszarem podrzędnym z uwagi na większość wskaźników, które bierze się pod uwagę w analizie relacji centrum-peryferie, ale pewne zjawiska tam zachodzące (ale niemal wyłącznie w ośrodkach polityczno-naukowo-kulturalnych, jakimi były Lwów i Wilno) niektórym z tych relacji przydawały cech równorzędności. Zainteresowanie kresami ze strony elit kulturalnych (zwłaszcza literackich) centrum - dodać by należało, że poniekąd i elit politycznych - i swoista fascynacja kresową mitologią obecna w wielu środowiskach centrum, wzmacniały w lokalnych społecznościach - oczywiście polskich - przekonanie o ich znaczeniu (w tym kontekście np. można analizować mit Lwowa) i o wyjątkowej wartości tego miejsca. Mitotwórcze oddziaływanie kresów, a raczej ich legendy wynikającej głównie z romantycznej wizji zmagań na nich i o nie, stanowiło czynnik niezwykle silny, będący w stanie modyfikująco wpływać na wyobrażenia związane z terytorium narodowym. Wydaje się wszakże, iż jego oddziaływanie nie było równomierne w skali całego kraju i słabło wraz z przesuwaniem się ku zachodowi.


4. Kresy Wschodnie - terytorium

Kwestię terytorialnego zakresu pojęcia Kresy Wschodnie można rozpatrywać z co najmniej trzech perspektyw. Po pierwsze - jako termin określający terytorialny zasięg pewnego zjawiska kulturowego. W tej perspektywie - nazwijmy ją kulturową - z natury rzeczy akcentuje się raczej przejściowość pewnych obszarów, zmienność nasilania się analizowanych cech, przenikanie się zjawisk na pewnych obszarach, niż dokładną delimitację tych obszarów, niekiedy wręcz stwierdzając, iż ta ostatnia jest w ogóle niemożliwa właśnie z uwagi na naturę rozpatrywanych zjawisk. Po drugie - termin Kresy Wschodnie może być traktowany jako pewien specyficzny region (zbór regionów) o historycznie wprawdzie zmiennych, ale każdorazowo uchwytnych granicach: jest to po prostu obszar, na którym występują takie czy inne zjawiska (o ich charakterze była już wcześniej mowa) w stopniu wystarczająco intensywnym. Pojawia się tu wszakże natychmiast pytanie: czy chodzi o rozpoznanie tego stanu rzeczy przez współczesnych, czy przez badacza? Innymi słowy może istnieć dwoistość terytorialnego zakresu pojęcia Kresy Wschodnie ujmowanego w perspektywie historycznej. Jeden jego sens będzie skutkiem naukowego rozpoznania rzeczywistości na tym obszarze, drugi - odzwierciedleniem historycznie zmiennej treści tego pojęcia w świadomości społecznej. Po trzecie - pragmatyczne względy warsztatowe skłaniają do utożsamiania obszaru występowania pewnego zjawiska kulturowego (społecznego, etnicznego) z określonymi jednostkami podziałów polityczno-administracyjnych. Jest to szczególnie widoczne, gdy badacz dąży do ustalenia pewnych wielkości statystycznych, do czego nieodzowne jest posługiwanie się rozmaitymi danymi gromadzonymi zazwyczaj w obrębie istniejących jednostek administracyjnych i przez instytucje respektujące obowiązujące podziały w tym względzie. Dlatego tę perspektywę można nazwać pragmatyczno-statystyczną. Z tego punktu widzenia w próbach określenia zasięgu terytorialnego Kresów Wschodnich badacze posługują się listą województw, a rzadziej powiatów (w ramach państwowości polskiej), obwodów, a rzadziej rejonów (w ramach państwowości radzieckiej). Przyznać trzeba, iż jest to niejednokrotnie konieczność, zwłaszcza gdy pewne zjawiska rozpatrywane są na poziomie całych Kresów. W miarę schodzenia na niższe szczeble podziałów administracyjnych powiększa się szansa na merytoryczną zgodność obszaru uznawanego za Kresy w perspektywie kulturowej bądź historycznej z obszarem wyznaczanym w perspektywie pragmatyczno-statystycznej. Nie zawsze jednak jest to możliwe i celowe. Zawsze jednak pamiętać trzeba o skutkach takiego postępowania i uświadamiać te skutki odbiorcy narracji.

Krzysztof Jasiewicz pod pojęciem Kresów Wschodnich - które zresztą uznaje za "niefortunne" - rozumie "obszar między Bałtykiem a Morzem Czarnym, którego wschodnia granica pokrywała się ze wschodnią granicą państwa polskiego w okresie przedrozbiorowym, zaś zachodnią stanowiła linia demarkacyjna z l. 1939-1941, rozdzielająca okupację sowiecka od niemieckiej. W przybliżeniu zatem chodzi o terytoria obecnej Litwy, Łotwy, Białorusi i Ukrainy (i oczywiście niewielki skrawek obecnego terytorium Polski)". Zbliżone stanowisko - wyłączające jednak ów "niewielki skrawek obecnego terytorium Polski" - zajął w cytowanej wypowiedzi P.Eberhardt, tyle że nie w perspektywie historycznej, a współczesnej. Utożsamienie Kresów Wschodnich z obszarami, które w wyniku agresji radzieckiej weszły w skład Białoruskiej SSR, Ukraińskiej SSR i Litwy budzi jednak poważne wątpliwości, nawet jeśli odnosi się wyłącznie do niewielkiego przedziału czasowego 1939-1941. Rozwiązanie takie jest oczywiście instrumentalnie dogodne, głównie z uwagi na dane występujące w źródłach, ale nie odpowiada rzeczywistości historycznej, a poniekąd wychodzi naprzeciw tym oczekiwaniom ideologicznym, którym jego autor prawdopodobnie pragnąłby się przeciwstawić. Rozróżnić zatem trzeba - zachowując nieustannie świadomość następstw przechodzenia nad tą różnicą do porządku - nieuniknione w pewnym stopniu w odniesieniu do okresu 1939-1941 posługiwanie się administracyjnymi granicami obszaru ziem zagarniętych przez ZSRR od desygnatu nazwy Kresy Wschodnie (II Rzeczypospolitej) w takim znaczeniu, w jakim funkcjonował on w świadomości społecznej i w jakim można o nim mówić z socjologicznego, etnologicznego i historycznego punktu widzenia.

Rozumienie przez Polaków zasięgu terytorialnego Kresów Wschodnich ulegało w toku historii istotnym zmianom. Przedstawienie tego procesu nie jest tu istotnym celem i wymagałoby odrębnego studium. Nie można wszakże od niego abstrahować, pamiętając zarazem o rozdzieleniu tego, co na ten temat pisali poszczególni autorzy, publicyści i politycy, od tego, co stanowiło społeczne wyobrażenie, z natury rzeczy mniej precyzyjne, za to bardziej ważące, kształtujące bowiem postawy i zachowania dużych grup.

Pojęcie kresów w polskim obiegu pierwotnie odnoszące się do stosunkowo słabo kontrolowanych obszarów na południowo-wschodnich rubieżach Rzeczypospolitej, sięgające po Zadnieprze i Sicz, gdzie faktycznie rozmywało się pojęcie przynależności państwowej, stopniowo przybrało inną treść, stając się najpierw określeniem wschodnich (a w istocie południowo-wschodnich) terytoriów przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, które następnie nie weszły w skład Królestwa Polskiego, a jeszcze później - ziem wschodnich odrodzonej w 1918 r. Rzeczypospolitej Polskiej. Innymi słowy terytorialny desygnat pojęcia Kresy Wschodnie zmieniał się. Zakres geograficzny tego pojęcia przesuwał się stopniowo na zachód, ostatecznie stykając się bezpośrednio z polskim terytorium etnicznym. Zmagania wojskowe i polityczne w latach 1918-1921 doprowadziły do podziału terytoriów kresowych w takim rozumieniu, jakie dominowało do I wojny światowej włącznie. W ramach odrodzonego państwa polskiego znalazła się zachodnia część kresów, ale w generalnym zarysie ta właśnie, która w poprzednim okresie pozostawała w kręgu powszechniejszego zainteresowania społeczeństwa polskiego i która zarówno w myśli politycznej, jak i w świadomości społecznej była uznawana za ziemię bezspornie należącą do polskiego terytorium narodowego. Niezwykle ważne stała się przy tym faktyczna rezygnacja z polskich aspiracji terytorialnych sięgających na wschodzie poza ustalone wówczas granice polityczne. W rezultacie zakres nazwy Kresy Wschodnie uległ poważnej zmianie. Przedmiotem odniesienia stała się wówczas nie przedrozbiorowa Rzeczpospolita, lecz realnie istniejąca Rzeczpospolita Polska Wśród ówczesnego społeczeństwa polskiego dominowało zapewne utożsamianie ich z pasem województw wschodnich. Oznaczało to poważne przesunięcie na zachód terytorialnego zakresu pojęcia Kresy Wschodnie, które objęło ziemie dawniej leżące w centrum państwa. Galicja Wschodnia została teraz - inaczej niż przed I wojną światową - także objęta tym pojęciem. Zatem w obrębie kresów lokowały się nie tylko województwa przygraniczne: wileńskie, nowogródzkie, poleskie, wołyńskie, tarnopolskie i stanisławowskie, ale także częściowo lwowskie, które sięgało na zachodzie poza San, a więc poza granice Galicji Wschodniej. Do kresów zaliczana była także wschodnia część (powiaty grodzieński i wołkowyski) województwa białostockiego, podczas gdy jego część zachodnia nie miała faktycznie wiele wspólnego kulturowo, etnicznie i gospodarczo z kresami, a związana był z ziemiami centralnymi. Mało kto zapewne gotów był iść w ślady niektórych myślicieli politycznych zaliczających do Kresów Wschodnich także Chełmszczyznę, stanowiącą podówczas część województwa lubelskiego.

W Polsce międzywojennej mianem kresów obejmowano województwa: wileńskie, nowogrodzkie, poleskie, wołyńskie, tarnopolskie, stanisławowskie oraz część lwowskiego i białostockiego. Jedynie województwa tarnopolskie i stanisławowskie stanowiły składnik dawnego, przedrozbiorowego rozumienia kresów. Warto przy tym zwrócić uwagę, iż w oficjalnych ujęciach (np. statystycznych) istniała odrębna kategoryzacja województw wschodnich (wileńskie, nowogródzkie, poleskie i wołyńskie, a więc obszary należące do dawnego zaboru rosyjskiego) i południowych (lwowskie, tarnopolskie, stanisławowskie oraz krakowskie, a więc tereny wchodzące wcześniej w skład zaboru austriackiego), natomiast województwo białostockie zaliczano do centralnych.

Obecnie niekiedy spotyka się podział dawnych kresów na: 1) Kresy Północno-Wschodnie, pod którym to terminem najczęściej rozumiane jest terytorium obejmujące dawne województwa wileńskie, nowogrodzkie, poleskie i wschodnią część województwa białostockiego oraz 2) Kresy Południowo-Wschodnie, obejmujące obszar dawnych województw wołyńskiego, tarnopolskiego, stanisławowskiego i część lwowskiego na wschód od Sanu.

Ustalenia statystyczne odnoszące się do tak określonego terytorium Kresów Wschodnich są w materiale źródłowym trudno dostępne wprost, terytorium owo nie pokrywa się bowiem z realnie funkcjonującymi, a nadto nacechowanymi w tym okresie znaczną dynamiką, podziałami administracyjnymi. Pewne zmiany podziału administracyjnego następowały jeszcze w latach 30. w niepodległym państwie polskim. Niektóre powiaty uległy wówczas likwidacji, miały miejsce przesunięcia między poszczególnymi województwami i powiatami. Już to ogranicza porównywalność niektórych danych statystycznych. Jednakże zasadnicze znaczenie mają zmiany wprowadzone po 1939 r. W latach 1939-1941 dokonany został podział Polski na dwie strefy okupacji - niemiecką i radziecką, w ramach których obowiązywały różne struktury administracyjne i terytorialne, odmienne od przedwojennego podziału polskiego. W latach 1941-1944 interesujące nas tu terytorium w całości znajdowało się pod okupacją niemiecką, ale wprowadzony wówczas podział administracyjny ustalił nowe granice poszczególnych jednostek terytorialnych. Wreszcie po 1944 r. ustanowione zostały nowe granice państwa polskiego, a na analizowanych obszarach ponownie został implementowany radziecki podział administracyjny, ale w nowym kształcie, nie w pełni pokrywającym się z podziałami z lat 1939-1941.